لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

"آب مجازی"، عبارت از مقدار آبی است که برای تولید یک کالا یا خدمت به کار برده می شود، اما به مبادله کالا یا خدمت میان کشورها، "تجارت آب مجازی" گفته می شود. همچنین "آب مجازی" برای کالای معینی نمایه ای است برای نشان دادن میزان تخریب محیط زیست که برای تولید آن اتفاق افتاده است. برداشت نادرست از مفاهیم "آب مجازی" ممکن است کاربرد آن را برای جایگزین کردن تولید ویژه ای با کالای دیگر پرسش برانگیز کند. بنابراین باید اصول برنامه ریزی برای تجارت آب مجازی مدنظر قرار گیرد. در این نوشتار، ابتدا کارکرد بالقوه تجارت آب مجازی بررسی شد. در انتخاب استفاده از تجارت آب مجازی باید ملاحظه های منطقه ای لحاظ شود. و به عامل های موثر در انتخاب تجارت آب مجازی مانند امنیت غذایی، خودکفایی غذایی، سلامت مواد غذایی، حق حاکمیت غذایی و حفظ محیط زیست توجه شود. همچنین در این انتخاب باید موضوع اشتغال و فقر در کشور هم در نظرگرفته شود. عامل های تنظیم کننده تجارت آب مجازی مانند سیاست های منطقه ای، قیمت گذاری و یارانه محصول های کشاورزی، سرمایه گذاری در زیرساخت ها به جای واردات آب مجازی و تغییر رژیم غذایی. برای کاهش تجارت آب مجازی باید روش های تولید و نوع مواد غذایی در کشورها تغییر یابد. گرچه هنوز نحوه محاسبه تجارت آب مجازی به طور کامل روشن نیست، اما نباید به این اشکال ها دامن زد، بلکه لازم است تصمیم گیران با اصول تجارت آب مجازی آشنا شوند تا تصمیم های آگاهانه بگیرند.

با عنایت به وضع کنونی آب در جهان و افزایش تقاضای روزافزون آن، توجه به راهکارهای کاهش تقاضا علاوه بر افزایش حاشیه اطمینان و امنیت در عرضه منابع موجود، سبب رواج فرهنگ مصرف بهینه در سیاست های کلان دولت ها شده است، یکی از روش های تامین آب، واردات آب مجازی در قالب واردات مصنوعات، مواد غذایی و محصولات پرمصرف کشاورزی است که متضمن انباشت آب شیرین در داخل کشور برای ایجاد بستر لازم برای مصرف در صنعت و سایر بخش های با توجیه اقتصادی معقول خواهد بود که در این مقاله علاوه بر معرفی سابقه و مفهوم آب مجازی، آب مجازی مربوط به بخش کشاورزی محاسبه قرار گرفته و در انتها نتیجه گیری و پیشنهاد های عملی ارایه می شود.

آب یک منبع طبیعی است که علاوه بر این که برای اهداف توسعه مورد نیاز است، برای ادامه حیات نیز ضروری است. صنعت بعد از بخش کشاورزی از مصرف کنندگان اصلی آب در ایران است. یکی از صنایع اصلی مصرف کننده آب، صنعت سیمان می باشد. با این حال تاکنون تحقیقی بر روی وضعیت تجارت آب مجازی صنعت سیمان در ایران انجام نشده است. در این پژوهش تجارت آب مجازی بین ایران و 68 کشور واردکننده سیمان از ایران و 40 کشور که ایران به آن ها سیمان صادر کرده است، بررسی شد. دوره زمانی پژوهش حاضر از سال 2001 تا 2018 بود. نتایج نشان داد صادرات آب مجازی سیمان m3/yr 106 × 385/15 بود. کل صادرات آب مجازی سیمان m3 106 × 940/276 محاسبه شد. واردات آب مجازی سیمان m3/yr 106 × 147/0 است. ایران صادرکننده خالص آب مجازی است. برای تولید و صادرات سیمان در ایران 70% از آب آبی و 30% از آب خاکستری استفاده می شود.

محاسبه آب مجازی در فرایند تولید برق از مهم ترین و جدیدترین مسایل حوزه محیط زیستی است که جایگاه ویژه ای در امنیت پیوند آب و انرژی دارد. در ایران به واسطه داشتن منابع فسیلی نیروگاه های فسیلی سهم عمده ای در تامین نیاز برقی کشور دارند. از طرفی، محدودیت منابع آب از اصلی ترین چالش های تولید الکتریسیته در آینده برای کشورمان محسوب خواهد شد. بنابراین، هدف این تحقیق، محاسبه میزان مصرف آب مجازی در برق تولیدی در انواع نیروگاه های فسیلی و همچنین، هزینه آب مجازی مصرف شده برای تولید برق است. برای محاسبه مقادیر آب مصرفی در فرایند تولید برق، از روش حل مخصوص به آن که بر پایه مشخصات فنی نیروگاه ها و بازده تولید برق آنهاست، استفاده شد. نتایج نشان داد میزان آب مجازی مصرفی در نیروگاه های مختلف تابع نوع نیروگاه و نوع سیستم خنک کننده آن است. مصرف آب در نیروگاه های بخاری، سیکل ترکیبی و گازی به ترتیب برابر است با 38/1، 29/0 و 025/0 لیتر بر کیلووات ساعت و در نیروگاه های فتوولتاییک و بادی ناچیز است. بنابراین، برای توسعه و رشد صنعت نیروگاهی کشور، انتخاب نوع نیروگاه و به ویژه نوع سیستم خنک کننده در صرفه جویی مصرف آب نقش مهمی ایفا می کند. هرچند که به دلیل ارزان بودن قیمت هر واحد آب خام صنعتی، شرب مراکز دولتی و آبیاری فضای سبز، مقدار هزینه آب مجازی ناچیز و قابل چشم پوشی است، اما مصرف زیاد آب در فرایند های نیروگاهی برای تولید برق به عنوان یک صنعت آب بر نشان می دهد با انتخاب آگاهانه در مسیر توسعه انرژی می توان مقدار قابل توجهی از هدررفت منابع آب و نیز کاهش آلودگی حرارتی منابع آبی (در سیستم های خنک کننده یک بارگذر) جلوگیری کرد.

هدف: شناسایی متغیرهای تأثیرگذار، تأثیرپذیر و کلیدی حکمرانی محلی آب بر کاربست آب مجازی استان اصفهان است. روش و داده: روش شناسی حاکم بر پژوهش، توصیفی- تحلیلی است. داده های مورد نیاز پژوهش با روش کتابخانه ای و میدانی (مصاحبه و پرسشنامه) گردآوری و با بهره گیری از تکنیک DEMATEL، مدل ترکیبی FCOPRAS و FSOARA و نرم افزار Vensim مورد تحلیل قرار گرفته است. یافته ها: نتایج پژوهش نشان می دهد که متغیرهای نبود ساختار حکمرانی مناسب آب در استان اصفهان، بی توجهی به ضرورت برنامه ریزی فضایی ، توسعه صنایع آب بر در استان اصفهان و ... علت این مدل سیستمی محسوب می شوند و عواملی مانند گسترش حاشیه نشینی ناشی از آسیب های اقتصادی، عدم سیاست های مناسب برای بهبود و طرح تعادل بخشی از دیدگاه حکمرانی آب در استان اصفهان، وجود مافیای آب در استان اصفهان، توسعه ناپایدار، تهدیدات اقتصادی ناشی از کمبود محصولات کشاورزی، عدم امنیت منابع آب در استان اصفهان و ... به عنوان معلول نمایش داده شده است. نتیجه گیری: بر مبنای یافته های تحقیق می توان عنوان کرد که متغیرهای توسعه صنایع آب بر در استان اصفهان، تغییرات اقلیمی و الگوی بارش، نبود ساختار حکمرانی مناسب در استان اصفهان، تعارضات اجتماعی حول محور آب، توسعه ناپایدار و تخصیص غیر یکپارچه منابع آب در استان اصفهان، بی توجهی به ضرورت آمایش سرزمین و عدم اصلاح سیاست ورزی و لابی گری در حکمرانی محلی آب استان اصفهان و... از دیدگاه خبرگان پژوهش به ترتیب به عنوان متغیرهای کلیدی شناسایی شدند. نوآوری، کاربرد نتایج: تعامل حکمرانی آب با رویکردهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و جغرافیایی در مدیریت منابع آب در دیگر مطالعات نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ با این حال آنچه که در این میان مورد کم توجهی قرار گرفته است، چگونگی هم کنشی آن ها با یکدیگر است و این موضوعی است که این مقاله در نظر دارد آن را مورد بررسی قرار دهد. نوآوری  تحقیق تحلیل چگونگی هم کنشی آب مجازی با حکمرانی محلی آب برای مدیریت بحران آب در استان اصفهان است که در این پژوهش با استفاده از تکنیک دیمَتِل (DEMATEL) مدل ترکیبی FCOPRAS و FSOARA و نرم افزار Vensim مورد تحلیل قرار گرفته است.